HOVO

Foto-impressie ontdekkingsreis Baltische westkust

Afgelopen weken maakten we ism HOVO en Labrys Reizen een ontdekkingsreis langs de westkust van de Baltische landen Litouwen, Letland en Estland. Naast prachtige natuur en authentieke Baltische cultuuruitingen hadden we vooral ook oog voor de vele sporen die 50 jaar Sovjet-Russische bezetting hier heeft achtergelaten.

De Baltische landen waren een halve eeuw een integraal onderdeel van de Sovjet-Unie en vormden in de Koude Oorlog de meest westelijke frontlinie met het Vrije Westen. De westkust was daarom door de Russen zwaar gemilitariseerd en slechts beperkt toegankelijk voor de lokale bewoners – zij waren zelfs deels naar elders gedeporteerd. In hun plaats arriveerde er op grote schaal (vooral Russisch) militair personeel uit andere delen van de Sovjet-Unie. Zij hielden zich in het diepste geheim bezig met de bouw, ontwikkeling en bediening van vele militaire installaties, uiteenlopend van uitgebreide marinehavens en ondergrondse bunkers tot nucleaire raketlanceerinstallaties en kolossale afluistertelescopen.

Door het uiteenvallen van de Sovjet-Unie en de plotselinge onafhankelijkheid van Litouwen, Letland en Estland vertrok in de loop van de jaren 90 al het militair personeel uit deze kustregio naar Rusland; dit betrof vele tienduizenden mensen. Hoewel zij bij hun vertrek het nodige meenamen en sloopten, zijn er nog altijd veel sporen van hun langdurige verblijf terug te vinden. Deels is dit door de nieuwe autoriteiten omgezet in toegankelijk gemaakte musea ter herinnering aan de Koude Oorlog. Maar er vallen nog genoeg onaangetaste authentieke sporen uit die tijd terug te vinden, zoals vervallen legertrainingsplaatsen, ondergrondse bunkers, leegstaande flatgebouwen etc.

Wij startten onze reis in Zuid-Litouwen op de prachtige Koerse Schoorwal – een 50 km lang maagdelijk schiereiland dat grenst aan de Russische exclave Kaliningrad waarmee de grens uiteraard potdicht bleek te zitten. Wel zagen we in de verte de nodige Russische (militaire) uitkijkposten. Via de grootste Litouwse havenstad Kleipeda – van waar de Russische bezetters in de jaren 90 massaal zijn weggetrokken – reden we naar het dichtbeboste Zemaitijos Nationaal park alwaar we in Plokštinė de voormalige geheime nucleaire basis voor Sovjet-ballistische middellangeafstandsraketten bezochten. In 27 meter diepe schachten stonden hier jarenlang vier SS-4-missiles met nucleaire lading gericht op doelen in West-Europa.

Noordoostelijk hiervan ligt de Letse havenstad Liepāja, waar ten tijde van de Koude Oorlog in de gesloten Russische enclave Karosta een belangrijk deel van de Sovjet-Baltische Vloot lag. Deze omvatte naast 140 oorlogsschepen ook 30 atoomonderzeeërs. Het kende een geheel eigen infrastructuur dat rechtstreeks onder controle van Moskou stond. We bezochten hier onder meer de militaire Sovjet-gevangenis en maakten kennis met de wel heel specifieke mores hier, die weinig aantrekkelijk waren.

Verder naar het noorden kwamen we onderweg de nodige vervallen spookwijken tegen met leegstaande flats incl kapotte ruiten waar vroeger 10-duizenden Russische militairen woonden. Zij werkten bijvoorbeeld ook bij de voormalige Sovjet-radioastronomie-installatie Zvezda nabij de havenstad Ventspils. De belangrijkste opdracht hier was het onderscheppen van signalen van buitenlandse satellieten en militaire bases, en het volgen van buitenlandse satellieten. Hiervoor waren maar liefst vier flinke radiotelescopen in gebruik! Nu ligt een deel ervan vervallen bij, maar de Letse Academie van Wetenschappen heeft in ieder geval éėn radiotelescoop gemoderniseerd en in gebruik genomen als observatorium voor wetenschappelijke doeleinden.

Het nog noordelijker en prachtig gelegen Kolka-schiereiland – de grens tussen de Baltische Zee en de Golf van Riga – was in de Russische tijd eveneens een gesloten gebied waar op grote schaal Sovjetmilitairen waren ondergebracht om de kust te beschermen tegen vermeende buitenlandse invallen. In die periode was hier overal op grote schaal prikkeldraad aangebracht en hielden gewapende soldaten scherp de wacht. De lokale populatie was zelfs deels gedeporteerd naar elders. Het enige voordeel van deze jarenlange isolatie is dat de natuur zich hier vrij heeft kunnen ontwikkelen, we hebben er prachtige wandelingen gemaakt met een plaatselijke biologe die ons ook kon vertellen hoe het hier tijdens de Sovjetbezetting was.

Verder noordelijk in Letland – in Ligatne net boven Riga – bevindt zich weer een kolossale geheime nucleaire schuilkelder. Hier zou de Letse communistische partijelite zich tijdens de Koude Oorlog verbergen in geval van een buitenlandse kernaanval. Het is gelegen onder een voormalig Sovjethotelletje dat diende als cover up. We maakten hier uitgebreid kennis met de Sovjet-Russische wijze van denken over oorlogsdreiging en -voorbereiding, en met de sterke hiërarchische communicatie: overal zagen rode telefoons die directe hotlines met het Kremlin bleken te zijn.

Ook nu woont er nog altijd een Russische minderheid in de Baltische landen die de belangrijkste bezoekers zijn van de nog overal aanwezige Russisch-orthodoxe kerken. Tijdens onze eerste stopplaats in Zuid-Estland – de badplaats Parnü – namen we deel aan een dienst in zo’n kerk, die zich gekenmerkt door uiterst strenge regels. Deze kerk bleek bovendien rechtstreeks onder het Moskouse patriarchaat te vallen en dus een pro-Russisch standpunt te onderschrijven ten aanzien van de oorlog in Oekraïne. Gelukkig waren het aantal kerkgangers hier op één hand te tellen.

Toen we vervolgens op het tegenover Parnü gelegen eiland Saarema een kerkdienst meemaakten bij de Ests-orthodoxe kerk, was het veel drukker en de sfeer tegelijkertijd veel ontspannender. Er waren weinig strenge regels en we konden ook veel gemakkelijker een praatje maken met de verschillende geestelijken.

Op het nabij gelegen eiland Hiiumaa waren we zelfs getuige van een dienst onder leiding van patriarch Bartholomeus I van het Oecumenisch patriarchaat van Constantinopel, waaronder wereldwijd 300 miljoen orthodoxe gelovigen vallen. De patriarch was speciaal uit Istanbul overgekomen om te herdenken dat het dit jaar precies 100 jaar geleden is dat de Estse orthodoxe kerk zich van Moskou afscheidde en zich aansloot bij de orthodoxe oecumene. De liturgie was in het Grieks en Ests.

Vooral op dit eiland zagen we nog veel sporen terug van de vroegere Sovjet-Russische kustverdediging van weleer, inclusief uitgebreide ondergrondse bunkers. En in een lokaal museum zagen we het nodige lesmateriaal voor Sovjet-Russische soldaten, bijvoorbeeld over hoe zij de kust moesten bewaken en moesten marcheren. Ook Hiiumaa en Saarema waren tijdens de Sovjet-Russische tijd lastig te bezoeken zonder speciale toestemming van de autoriteiten en zelfs de plaatselijk bevolking kon slechts beperkt in de zee zwemmen, alles werd strikt gecontroleerd. Maar de oudere bevolking vertelde ons vol trots dat ze toch manieren vonden om deze verboden te omzeilen.

Gezien hun jarenlange ervaring met Russische bezetters is het dus niet verbazingwekkend dat de bevolking van de Baltische landen zich meteen na de Russische inval in Oekraïne massaal solidair verklaarden met Oekraïense bevolking en ook al direct wapens ging sturen. Je ziet in deze landen ook overal massale uitingen van solidariteit met de Oekraïners en veel anti-Russische slogans. Het ultieme hoogtepunt hiervan zagen we in onze laatste bestemming, de Estse hoofdstad Tallinn. Daar was de in het stadscentrum gelegen Russische ambassade geheel gebarricadeerd met plakkaten met daarop solidariteitsbetuigingen met Oekraïne en anti-Russische leuzen. Als geen anderen weten de inwoners van Litouwen, Letland en Estland immers hoe het is om geannexeerd en gerussificeerd te worden.

Hieronder een zelf geschoten korte foto-impressie van deze reis langs de West-Baltische kust (© Karel Onwijn).

In november en december geven we onder de titel ‘Het Baltische Wonder’ een cursus over de historische en actuele ontwikkelingen in Litouwen, Letland en Estland:

Foto-impressie Oost-Georgische ontdekkingsreis

Deze zomer maakte het Zesde Continent ism HOVO en Labrys een ontdekkingsreis door het afgelegen uiterste noordoosten van Georgië. In het Nationaal Park Vasjlovani trokken we door de spectaculaire Adelaarskloof naar het meer dan 1000 jaar oude Khornabuji-fort. Vervolgens verplaatsten we ons naar de prachtige bossen in het Nationaal Park Lagodeghi, grenzend aan de Russische deelrepubliek Dagestan. In het oosten grenst dit aan Azerbeidzjan langs de grensrivier Matsimis Tskali. Hier troffen op we grote hoogte de ruïnes aan van het 8e eeuwse Machi-fort met een prachtig uitzicht op Azerbeidzjaans grondgebied. Daarna reden we door naar de Pankisi-Vallei dat wordt bewoond door Kisten. Deze moslimbevolking is nauw gelieerd aan de Tsjetsjenen die aan de andere kant van de Hoge Kaukasus  in Rusland wonen. Menig inwoner van de Pankisi-Vallei bleek eerder in Tsjetsjenië te hebben gewoond, sommigen hebben er zelfs  gevochten tegen de Russen. Je vindt hiervan nog enige sporen terug in het lokale museum. Verrassend was ons bezoek aan de lokale brouwerij die uitsluitend alcoholvrij bier produceert dat heerlijk smaakte. De gastvrouw bleek ook nog een paddenstoelenkwekerij te runnen dat volgens haar veel meer opbrengt dan het bier. Achter de Pankisi ligt de Hoge Kaukasus en daar bezochten we de hooggelegen streek Toesjetie. Deze is uitsluitend bereikbaar via de 2900 meter Albano-pas die paar maar een paar maanden per jaar sneeuwvrij is: met recht een ongerept maar ook spectaculair gebied met de nodig Middeleeuwse verdedigingstorens. Weer beneden bezochten we nog de nodige mooie kerken en kloosters, met als hoogtepunt het 4e eeuwse Nekrisi-klooster. Als afsluiting van onze reis bezochten we ten slotte nog de hoofdstad Tbilisi waar momenteel veel Russen wonen die zijn gevlucht voor het repressieve bewind in hun eigen land. Tegelijkertijd tref je er ook de nodige Oekraïners die weer gevlucht zijn voor het Russische geweld tegen hun land. Tijdens de hele reis viel op dat de Georgische solidariteit met Oekraïne groot is, zich uitend in gratis toegangskaartje en kortingen in restaurants tot levensgrote Oekraïense vlaggen en wijnflessen met daarop steunbetuigingen aan Oekraïne.

Volgend jaar mei zullen we een vergelijkbare reis maken langs Georgisch-Turkse grens, waarbij we ook Georgisch erfgoed zullen bezoeken op Turks grondgebied.

Hieronder een zelf geschoten korte foto-impressie van de reis door Noordoost-Georgië.

In november en december geven we onder de titel ‘Culturele renaissance in Armenië en Georgië’ een cursus over de historische en actuele ontwikkelingen in Georgië (en Armenië), zie voor meer informatie:

Terug van ontdekkingsreis Baltisch-Russisch grensgebied!

Onze Baltische droom is bewaarheid geworden: eind augustus en begin september hebben we een rondreis kunnen maken langs de Baltisch-Russische grens! Dit was onze eerste reis door het ‘Zesde Continent’ sinds de start van de pandemie anderhalf jaar geleden. En zeer geslaagd: we hebben kennisgemaakt met een groot aantal onbekende plaatsen en natuurgebieden in het oosten van de Baltische landen nabij de grenzen met Belarus en Rusland.

Onze eerste eyeopener was het Noord-Litouwse stadje Visaginas, 15 km van de grens met Belarus. Dit is in 1975 aangelegd om de werknemers van de toen gebouwde kerncentrale te huisvesten. De inwoners kwamen uit de gehele Sovjet-Unie en ook nu nog kent het stadje een Russische meerderheid. Toch zijn er volgens de lokale gidsen die ons rondleiden geen grote etnische spanningen. Er is sprake van een toenemend aantal interetnische huwelijken en er wordt veel tijd en geld geïnvesteerd om vreedzaam met elkaar te integreren. Een van de gidsen – een Litouwse – was vanuit Kleipeda (Oostzee) hier naartoe verhuisd en inmiddels getrouwd met een Rus.

 

Eerste steen voor de bouw van Visaginas (augustus 1975) (foto Karel Onwijn)

Visaginas is middenin een bosgebied aangelegd, zover mogelijk weg van de bewoonde wereld. Het was in de Sovjettijd een zgn ZATO – gesloten stad. En je merkt nog steeds de gevolgen hiervan: overal tussen de woonflats in staan lange dennen, berken en andere bomen, en het stadje is geheel omringd door bossen en natuurreservaten. We hebben hier een prachtige natuurwandeling gemaakt en kennisgemaakt met de rijke flora van dit gebied, incl de grote keur aan paddenstoelen die er groeien. Ter afsluiting hebben we ook nog een bezoek gebracht aan de kerncentrale die van hetzelfde type is als die van Tsjernobyl – de gelijknamige HBO- serie is gedeeltelijk hier opgenomen. Inmiddels is de centrale buiten werking gesteld, maar we konden nog wel een blik werpen op het bedieningssysteem waarbij een ex-medewerker liet zien hoe het veiligheidssysteem functioneerde en waarom dit in 1986 in Tsjernobyl faalde.

 

Het bedieningspaneel van de kerncentrale (foto Karel Onwijn)

Een andere eyeopener was de Oost-Letse stad Daugavpils, eerder ook Dünaberg en Dvinsk geheten, een kleine 30 km van de Russische grens. Ook hier vormen de Russen de meerderheid, verder woont er een grote Poolse minderheid. Tot de Eerste Wereldoorlog waren de Joden hier nog de grootste bevolkingsgroep, sinds de Holocaust wonen er nog maar weinig Joden. Er is nog één actieve synagoge die we hebben bezocht. We maakten hier kennis met de lotgevallen van de levendige Joodse gemeenschap tot aan de Tweede Wereldoorlog, maar ook over de nazi-bezetting toen de Joden werden verdreven naar het getto in het oude fort aan de rand van de stad om uiteindelijk te worden vermoord. In een van de fortgebouwen bezochten we een indrukwekkend museum gewijd aan het leven van de bekendste Jood van Daugavpils, Mark Rothko, die overigens al in 1913 met zijn ouders naar de VS emigreerde.

 

Tijdens het interbellum woonde er nog een grote Joodse minderheid in Daugavpils (foto Karel Onwijn)

Daugavpils is vernoemd naar de rivier waaraan ze is gelegen – de Daugava (Westelijke Dvina) – die in westelijke richting stroomt en bij Riga in de Oostzee uitmondt. De skyline van de stad is prachtig: je ziet al op grote afstand de torens uitsteken van de lokale lutherse, rooms-katholieke en Russisch-orthodoxe kerk. Zij staan allen in de wijk Jaunbūve, waar je ook nog een oudgelovigen-kerk vindt – dit zijn Russisch-orthodox-gelovigen die het niet eens waren met de hervormingen in hun kerk in 1667 en daarom zwaar werden vervolgd. Velen vestigden zich toen in de periferie van het Russische Rijk, waaronder ook in Letland. Nabij Daugavpils bevinden zich nog de nodig ‘oudgelovigendorpjes‘ bestaande uit eenvoudige houten huizen – we hebben er een aantal bezocht aan de oevers van de Daugava.

 

De belangrijkste oudgelovigenkerk in Daugavpils (foto Karel Onwijn)

Ook in Zuidoost-Estland – in de regio Setooma aan de grens met Rusland – wonen veel Russisch-orthodox-gelovigen. Dit zijn geen Russen, maar de nauw aan Esten gelieerde Seto, een Fin-Oegrisch volk dat oorspronkelijk gedeeltelijk in Estland en gedeeltelijk in Rusland woonde. Zo was de Russische stad Petsjori lange tijd het cultureel centrum van de Seto. Tegenwoordig vervult Värska deze rol en zijn de meeste Seto uit Rusland hier naartoe verhuisd, omdat ze in Estland beduidend meer mogelijkheden hebben om hun eigen culturele tradities in stand te houden. Mede door de eeuwenlange Russische overheersing hebben ze wel het orthodoxe geloof overgenomen, maar inmiddels gaat het om de Estse variant in de Estse taal.

 

Setooma kent veel mooi geverfde houten huisjes (foto Karel Onwijn)

Setooma komt voor ons over als een sprookjesland: kleine goed onderhouden en mooi geverfde houten huisjes en kerkjes bewoond door mensen die deels in klederdracht rondlopen. Men heeft de nodige energie gestoken in voorlichting over en promotie van de eigen tradities, we bezoeken er meerdere goed gedocumenteerde museumpjes. Ook de natuur is er prachtig en ongerept, we maken ook hier een prachtige wandeling en maken er kennis met de grote biodiversiteit. Overigens is hier de grenslijn met Rusland niet overal even duidelijk, er is nog geen duidelijke afscheiding geplaatst. Gelukkig behoedt onze gids ons ervoor dat we onbewust deze grens toch passeren. Overigens rijden we later wel bewust en volkomen legaal een slordige kilometer met onze bus over Russisch grondgebied. Deze verbindingsweg mag door niet-Russen worden bereden mits men maar niet stopt: in dat geval moet meteen de douane worden gebeld om misverstanden en arrestatie te voorkomen.

 

‘U betreedt het territorium van de Russische Federatie. Het stoppen van uw voertuig of lopen over de weg voor de afstand van 1 km is verboden’ (foto Karel Onwijn)

Na Setooma vervolgen we onze grensreis in noordelijke richting langs de Estse kant van het Peipusmeer dat de grens vormt tussen Estland en Rusland. Ook hier maken we kennis met de cultuur van de hier overal wonende Russische oudgelovigen. Eenmaal boven het Peipusmeer bezoeken we het prachtige Russisch-orthodoxe Pühtitsaklooster, waar meer dan 100 nonnen wonen en werken. Dat is net voor de meest noordelijk gelegen Baltische stad aan de Russische grens Narva, de meest Russische stad van Estland. Vanaf het centrale stadsplein zien we hoe de stad via een brug over de gelijknamige rivier is verbonden met de Russische stad Ivangorod, we zien er mensen overheen lopen en auto’s over heenrijden. We zijn verrast door de positieve sfeer in de stad en de vele restauratiewerkzaamheden die er gaande zijn. Het absolute hoogtepunt vormt de hypermoderne historische tentoonstelling in de Hermansburcht, waar we digitaal en interactief kennismaken met de vele oorlogen en culturen waarmee Narva in de loop der eeuwen te maken heeft gehad.

 

Blik op de Russische stad Ivangorod vanuit de Hermansburcht in het Estse Narva (foto Karel Onwijn)

We realiseren ons hier pas echt hoe weinig wij in Nederland eigenlijk weten over deze Baltisch-Russische grensregio. Deze reis heeft in ieder geval een klein tipje van deze sluier kunnen oplichten.

In november geven we onder de titel ‘Het Baltische Wonder’ een cultuur-historische online-cursus over de Baltische landen:

De Baltische landen lonken…

Zou onze Baltische droom op 27 augustus dan toch bewaarheid worden? Dan staat onze eerste rondreis naar het ‘Zesde Continent’ gepland sinds de start van de pandemie anderhalf jaar geleden. Zeker nu we allemaal in korte tijd gevaccineerd raken en steeds meer landen in Europa ‘op geel’ springen, lijkt de kans dat onze rondreis door de Baltische landen doorgaat steeds reëler!

Russisch-orthodoxe kerk in Druskininkai - Litouwen (foto Karel Onwijn)

Deze rondreis brengt ons naar de drie voormalige Sovjetrepublieken Litouwen, Letland en Estland. We gaan daar echter niet de geijkte toeristische attracties aflopen, dat doen al genoeg anderen. Wij maken er een echte ontdekkingsreis van met een speciaal thema: de eeuwenlange Russische aanwezigheid in het Balticum. Behalve het uitgebreid kennismaken met de drie Baltische landen zullen we ook op zoek gaan naar de vele Russische sporen in deze regio.

De Baltische landen Litouwen, Letland en Estland zijn immers eeuwenlang overheerst geweest door de Russen en je vindt er nog overal sporen van terug. Zo woont hier nog altijd een grote Russische minderheid die haar eigen taal spreekt en naar haar eigen kerk gaat. Daarnaast zijn er de nodige restanten uit de Sovjetperiode te vinden toen de Russen de Baltische landen nog beschouwden als hun frontlinie met het kapitalistische westen. Nu ligt die frontlinie net op of over de grens met Rusland en Wit-Rusland. Overigens zijn die grenzen soms heel willekeurig getrokken. Zo kennen de Litouwers en de Wit-Russen gemeenschappelijk cultureel verleden en is de Russische exclave ten zuidwesten van Litouwen voormalig Duits grondgebied.

Russische orthodoxe kerk in Druskininkai - Litouwen (foto Karel Onwijn)

Onze reis zal ons voeren langs deze grenzen tussen de Baltische landen, Belarus en Rusland. Waar mogelijk zullen we deze ook oversteken om korte bezoekjes te brengen aan (Wit-)Russische stadjes, maar dit onder nadrukkelijke voorbehoud. Want zoals het bij een ontdekkingsreis betaamt, zullen we voorbereid moeten zijn op onverwachtse veranderingen, dus enig improvisatievermogen en flexibiliteit worden geapprecieerd. Daarnaast is tijdens deze reis een redelijk goede conditie aan te bevelen, aangezien we ook de nodige wandelingen zullen gaan maken in de prachtige natuur van het Balticum. Er zijn nog enkele plaatsen vrij op deze reis.